سنجش و اندازهگیری پیشرفت تحصیلی. تابستان 04. سنجش مشاهده ای
سنجش مشاهده ای رویکردی جدید در سنجش فرایند و فراورده های یادگیری
سنجش مشاهده ای
سنجش و نمره گذاری همه عملکردهای دانش اموزان به نحوی بر مشاهده استوار است. حالا چه قصد معلم سنجش فرایندهای رفتار و عملکرد بچه ها را اندازه گیری کند و چه سنجش فراورده های یادگیری. از آن جا که در ارزشیابی کیفی توصیفی تأکید بر ارزشیابی نامحسوس و در شرایط عادی و طبیعی است، «مشاهده» یکی از مفیدترین روش های جمعآوری اطلاعات از کلاس درس و فرآیند یادگیری و پیشرفت دانشآموزان است
سنجش مشاهده ای ، شیوه ای نو در شناخت برخی از ابعاد شخصیتی دانش آموزان است .
سنجش مشاهده ای معلم را یاری خواهد داد تا در تصمیم گیری ها و قضاوت ها به واقعیت دانش آموز نزدیک تر گردد .
منظور نهایی معلم از سنجش مشاهده ای، این است که بتواند با یاری جستن از این شیوه تصویری واضح و سه بعدی از رشد مهارت ها ، توانایی ها و دانش و نگرش دانش آموزان ارائه نمایند .
هدف دیگر این است که بتواند با استفاده از نتایج کیفی آن ، جریان یادگیری را بهبود بخشید و دانش آموز را آماده نمود تا گام بعدی یادگیری را آگاهانه بردارد ./
سوالاتی که برای سنجش مشاهده ای مطرح می شود شامل
سنجش مشاهده ای چه کمکی به معلم می نماید ؟
به معلم کمک خواهد کرد که دریابد دانش آموز :
در چه موقعیتی قرار دارد ؟
چه رفتاری را از خود بروز می دهد ؟
چه نیازهایی دارد ؟
چگونه با دیگران در تعامل است ؟
عواطف و احساسات خود را چگونه نشان می دهد ؟
کدام استعداد ها را داراست ؟
در مقابل محرک های روانی و عاطفی خاص ، چه واکنشی را نشان می دهد ؟
چگونه عمل می کند و.../
امتیازها ی سنجش مشاهده ای
معلم از طریق سنجش مشاهده ای و تنظیم «سنجه»ها وادار می شود تا به جزئیات فرایند آموزشی خود دقت کند ؛ این کار فرایند قضاوت و ارزش یابی اورا از دانش آموزان ، اعتبار می بخشد .
اطلاعات حاصل از سنجش مشاهده ای به معلم کمک می کند تا گام بعدی تدریس را ،آگاهانه بردارد .
معلم در فرایند قضاوت در باره ی دانش آموز با اعتماد به نفس لازم ،عمل خواهد کرد.
معلم دانش آموزان را با ویژگی ها و هدف های درس و فهرست سنجه ها آشنا می سازد و آنان را به خود ارزیابی تشویق کند؛
اطلاعاتی که از طریق سنجش مشاهده ای جمع آوری می شوند ،از درجه اطمینان بالایی برخوردار می باشند.
ابزارهای سنجش مشاهده ای
الف) فهرست وارسی
ب) مقیاس درجه بندی
ج ) رویداد نگاری
الف ) فهرست وارسی
منظور از فهرست وارسی فهرستی از رفتارها، ویژگیها، فعالیتها یا تولیدات یادگیرندگان است . کوهن و سوردلیک 2010 فهرست وارسی را به به عنوان مجموعه پرسشهای که به سنجشگر امکان می دهد تا حضور یا عدم حضور رفتارها اندیشه ها، رویدادها و یا کیفیت ها را تعین کند
چیستی فهرست وارسی : (چک لیست ، فهرست باز بینی، سیاهه رفتار، فهرست بررسی و... )
معلم با توجه به اهداف وانتظارهایِ هر فعالیت آموزشی ، مهارتی و نگرشی با سنجه هایی ساده ،قابل فهم ،روشن و مشخص ،فهرستی فراهم می نماید که به آنها فهرست وارسی می گویند
معلم با استفاده از ابزار فهرست وارسی می تواند هم شیوه ی انجام عمل ( فرایند )و هم محصول عمل (فراورده )را سنجش نماید
ویژگی ها ی فهرست وارسی
یکی از ویژگی های مهمِ فهرست وارسی آن است که با کمک آن ،به سادگی می توان مراحل انجام یک کار یا تولید یک محصول را کنترل نمود .
فهرست نسبتاً کوتاه است.
هر ماده ی فهرست { سنجه }به طور کاملاً روشن موضوع مورد ارزش یابی را بیان می کند.
هر ماده { سنجه } بر یک رفتار یا ویژگی قابل مشاهده تأکید می کند.
تنها رفتارها یا ویژگی های مهم در فهرست منظور می شوند.
و...
اجزا و عناصر فهرست وارسی
مشخصات دانش آموز
تاریخ
عنوان یا موضوع
سنجه ها
مقیاس ها
مشخصات دانش آموز
در بیان مشخصات دانش آموز تنها آن چه ضرورت دارد باید نگاشته شود؛ و از هر گونه اطلاعاتی که در تحلیل و ارزش یابی کاربردی ندارند جدا خوداری گردد .
مقیاس ها
یکی از مواردی که نیاز است همکاران محترم معلم در تعیین مقیاس ها رعایت نمایند این است که بعد از تعیین آن ها از خود بپرسند که آیا این مقیاس ها وضوح ، نمود و شفافیت لازم را دارا می باشند ؟
آیا از پایایی قابل قبولی برخوردار هستند ؟.
تعداد طبقات یا درجات در این ابزار از دو طبقه یا درجه بیشتر نباشد
مقیاس هایی که در فهرست وارسی از بیشترین فراوانی برخوردارند عبارتند از :
بلی ، خیر / مشاهده شده ، مشاهده نشد / دارد ، ندارد / هست ، نیست / و...
نمونه عملکردها که با بهرست وارسی قابل سنجش است:
سخن گفتن- شرکت در بحث – اجرای ازمایش- حل کردن مساله ریاضی- نوشته داستان- نواختن الات موسیقی- اواز خواندن – نقش اجرا کردن – رسم کردن نقشه کشیدن
ارزش یابی فهرست وارسی
معلم در ارزش یابی ، دو روش را متناسب با اهداف در پیش خواهد گرفت.
نخست آن که با یک نگاه اجمالی غالب پاسخ ها را در نظر گرفته و این را با سایر دریافت های حسی خود در می آمیزد و سپس در خصوص وضعیت دانش آموز به شکل کیفی - توصیفی اظهار نظر نموده و با مقایسه وضعیت فعلی و قبلی دانش آموز ، بازخورد ها و رهنمودهای مناسب را در جهت بهبود یادگیری او ارائه می نماید .
ب) مقیاس درجه بندی
مقیاس درجه بندی در واقع همان فهرست وارسی است ؛ با این تفاوت که علاوه بر نشان دادنِ حضور یا عدم حضور یک ویژگی یا رفتار ، میزان و سطح آن (مقدار یا فراوانی یا شدت و ضعف رفتار یا ویژگی رفتار )نیز معین می گردد .
ویژگی ها ی مقیاس درجه بندی
مشاهده های معلم را به سوی جنبه های مشخص رفتار هدایت می سازد.
با این مقیاس به آسانی می توان وجود یک خصیصه یا رفتار را در فراگیران رتبه بندی کرد.
از این ابزار معمولا برای ارزش یابی عملکرد فراورده ای وفرایندی رفتار فراگیران در حوزه های مهارتی و نگرشی استفاده می شود.
انواع مقیاس درجه بندی
الف) مقیاس درجه بندی عددی
ب) مقیاس درجه بندی نگاره ای
ج) مقیاس درجه بندی نگاره ای توصیفی
الف) مقیاس درجه بندی عددی:
مقیاس درجه بندی عددی یکی از ساده ترین نوع از انواع مقیاس های درجه بندی است . در این مقیاس ،معلم دور هر عددی که درجه یا میزان مناسب بودن ، خوشایند بودن ، فراوانی ، یا توافق با یک بیان را مشخص می نماید با ترسیم خط بسته ای ( دایره) یا با گذاشتن نشانه ای علامت گذاری می نماید .
مثال: تا چه اندازه دانش اموز در بحث شرکت می کند؟ خیلی زیاد زیاد متوسط کم خیلی کم
ب) مقیاس درجه بندی نگاره ای :
در مقیاس درجه بندی نگاره ای به جای استفاده از اعداد ، از خطوط افقی استفاده می شود .
در این مقیاس معلم داوری خود را از دانش آموز درباره ی ویژگی مورد مشاهده در طول یک خط مستقیم با گذاشتن نوعی علامت مشخص می کند . در طول خط مجموعه ای از مقوله ها ، مکان ها ، یا نقاط مشخص می شوند ؛ و معلم آزاد است که بین این نقاط نیز علامت بگذارد.
در مقیاس درجه بندی نگاره ای همچون مقیاس درجه بندی عددی اشکالی که وجود دارد این است که واژه های متوسط ،خوب ،خیلی خوب ،خیلی زیاد ، زیاد ،کم ،غالبا ، به ندرت و... نزد افراد مختلف تعاریف عملیاتی گوناگونی دارند .
به عبارتی در معنای آن ها اتفاق نطری واحد وجود ندارد . برای جلوگیری از این مشکل می توان از مقیاس درجه بندی نگاره ای توصیفی استفاده نمود.
مثال : واکنش های رفتاری دانش اموز تا چه اندازه به بحث ارتباط دارد؟ از بسیار زیاد .............. تا بسیار کم
ج) مقیاس درجه بندی نگاره ای توصیفی
مقیاس درجه بندی نگاره ای توصیفی قابل استفاده ترین مقیاس درجه بندی است .
در این مقیاس عبارت هایی درج می گردد که به شکل رفتاری چگونگی رفتار دانش آموز را نشان می دهند . از این مقیاس بیشتر برای سنجش کیفیت گزارش شفاهی دانش آموزان استفاده می شود .
راهنمايي:باقرار دادن علامت (×)بر روي خط مربوط به هرسؤال ويژگي مورد نظر را ارزشيابي کنيد.
1-کيفيت کاراين دانش آموز را در انجام تکاليف درسي چگونه ارزيابي مي کنيد؟
کارخيلي خوب است و کارخوب است کارخوب است کارقابل قبول است کار ضعيف
هيچ نيازي به نظارت به ندرت احتياج گاه گاه نياز به اما احتياج به نظارت است،غلطهاي
ندارد. به نظارت دارد. نظارت دارد. فراوان دارد. زيادي دارد.
نمونه اي ازمقياس درجه بندي نگاره اي توصيفي
قواعد تهیه مقیاس درجه بندی
معلم باید :
ویژگی هایی که از لحاظ آموزشی مهم می باشند را برگزیند .
ویژگی های مورد ارزش یابی را به گونه ای برگزیند که به طور مستقیم قابل مشاهده باشند .
یکی از بزرگ ترین مشکل مقیاس درجه بندی کاربرد اصطلاحات و صفات کلی و مبهم در آن ها است؛ لذا معلم باید هم ویژگی های مورد ارزش یابی و هم نقاط روی مقیاس را به روشنی تعریف نماید .
تعداد درجات یا طبقات مقیاس را بین 3 تا 7 برگزیند .
گزارش مکتوب درباره یک رویداد مشخص را رویداد نگاری گویند.
در این روش معلم باید هر اتفاق یا رویدادی(در حیطه های عاطفی ،اجتماعی و روانی- حرکتی )که از دانش آموز رخ می دهد (معلم احساس کند آن رفتار نیاز به مراقبت و نظارت و هدایت دارد ) و آن را مهم می داند ، بلافاصله بعد از وقوع ثبت نماید .
مثال:ایا دانش اموز همگام صحبت کردن به دانش اموزان نگاه می کند.؟ مرتب نگاه می کرد - اکثر اوقات - متوسط کمتر - نگاه نمی کرد
رویداد نگاری
روش واقعه نگاری یا روش ثبت رویداد به توصیف واقعی از رویدادها و اتفاقات معنی دار( پاسخ دهی – یزان عملکرد – شرکت در بحث. پاسخ گویی داوطلبانه . و ....) در رفتار دانش اموز می پردازد. این روش بیشتر جنبه تحلیلی دارد تا ارزشیابی
قواعد انجام و تهیه گزارش رویداد نگاری
برای آنچه از قبل معین شده تا مورد مشاهده قرارگیرد طرح ریزی معینی وجود داشته باشد
در تفسیر هر رویدادی از هر نوع سوگیری خود داری گردد .
هر رویدادی را بعد از وقوع باید ثبت نمود . لیکن نیاز نیست همهی وقایعی مشاهده شده مو به مو ثبت گردد ؛ بلکه تنهاگزیدهی مهم آنها را باید ثبت و نگه داری نمود .
بین توصیف واقعیت رویداد و تفسیرآن تفاوت وجود داشته باشد
در رابطه با هر رفتار خاصی و در فواصل زمانی معین فرم رویداد نگاری تکمیل گردد؛ و بعد قضاوت صورت گیرد .
ثبت مشاهده باید دارای تاریخ،توصیف عینی و تفسیر رویداد باشد.
زمان مناسب برای ثبت مشاهده هنگامی خواهد بود که دانش آموزان مشغول فعالیت یا زمانی که در کلاس حضور ندارد می باشد .
در تفسیر رویداد ها به دلایل احتمالی و راه حل ها و یا نتایج مثبت ومنفی آن اشاره گردد .
فرم های رویداد نگاری نزد معلم باقی خواهد بود و تنها گزارشی از آن ها در « پوشه کار »دانش آموز جهت اطلاع خود معلم ، دانش آموز و اولیاء ، درج خواهد شد .
اجزا و عناصر گزارش رویداد نگاری
1)مشخصات دانش آموز
2) تاریخ ،زمان ، محل و مکان رویداد
3) عنوان یا موضوع رویداد
4) توصیف عینی رویداد
5) تفسیر و تحلیل رویداد
6 ) ارائه راهکار
حیطه های کاربرد سنجش مشاهده ای
کرونباخ (1960) سنجش را مستلزم به کارگیری فنون گوناگونی می داند که قبل از هر چیز بر مشاهده عملکرد متکی است . بدین معنا که معلم برای سنجش هر نوع فرایند یا فراورده یِ رفتار دانش آموز و به هر طریقی که بخواهد عمل نماید ناگزیر از مشاهده است .
حیطه های کاربرد سنجش مشاهده ای عبارتند از :
الف) حیطه مهارتی
ب) حیطه عاطفی - اجتماعی
د ) حیطه جسمانی
الف) حیطه مهارتی :
برای سنجشِ تحققِ اهداف وانتظارهای آموزشی که در حیطهی مهارتی قرار دارند ؛ یعنی آن اهدافی که بایسته است دانش آموز دانستن هایش را در شرایط واقعی یا نسبتاً واقعی به نمایش بگذارد ؛ ناگزیر باید از شیوه ی سنجشی غیر از سنجش های معمول مداد کاغذی استفاده نمود .
بهترین و مناسب ترین روشِ سنجشِ مستقیمِ عملکردِ دانش آموز، سنجش مشاهده ای می باشد .
نقش مشاهده در انواع آزمون های عملکردی
l آزمون کتبی عملکردی
l آزمون شناسایی
l آزمون انجام عملکرد در موقعیت های شبیه سازی شده
l نمونه کار
ج) حیطه اجتماعی و عاطفی :
یکی از وظایف و مسئولیت های نظام آموزشی رشد اجتماعی و عاطفی دانش آموزان است . یعنی تربیت افرادی میانه رو ، مسئولیت پذیرش ، مستقل و...
مشاهده یکی از راه های مؤثر در سنجش میزان رشد اجتماعی و عاطفی دانش آموزان است .
به عنوان مثال معلمی که می خواهد میزان اضطراب را در دانش آموزان بسنجد ، موقعیت های مختلفی چون پرسش شفاهی ، مصاحبه و... را فراهم می گرداند و از طریق مشاهده علایم اضطرابی در دانش آموز را مورد سنجش قرار می دهد .
برخی از نشانه های اضطراب عبارتند از :
عرق کردن ( در پیشانی ، صورت و یا در دست ها)
کم شدن ترشح بزاق دهان هنگام تکلم (که در این هنگام دانش آموز پیوسته لب های خود را با زبان تر می کند )
پریدن رنگ صورت و یا قرمز شدن صورت وگوش ها بر اثر انقباض یا انبساط رگ های خونی صورت
لرزش شدید لب ها و انگشتان
تغییر موقعیت دادن به طوری که پاهای خود را تکان می دهد و یا با انگشتان خود بازی می کند یا روی بدن یا میز خود ضرب می گیرد ؛ و...
د ) حيطه جسمانی :
یکی دیگر از وظایف نظام آموزشی پرورش ابعاد جسمانی دانش آموزان است ؛ به گونه ای که :
آن ها از حواس خود به خوبی محافظت و استفاده کنند
در نشستن و راه رفتن و استفاده از قوای بدنی به درستی عمل نمایند
بهداشت فردی و اجتماعی را رعایت کنند
در حفظ محیط زیست کوشا باشند
با تمرینها و بازیهای مناسب قابلیتهای جسمی خویش را افزایش دهند
نکات ایمنی را بدانند و رعایت نمایند
اهمیت مصونیت دربرابر امراض را درک کنند و درحفظ سلامتی خود و دیگران تلاش نمایند
